Eskapizam kao žanrovska odrednica koreografije tradicionalnog plesa: Svečani koncert Nacionalnog ansambla „Venac“ u Narodnom pozorištu

 

Kao samosvojan žanr scensko-plesne umetnosti, koreografija tradicionalnog plesa ili kako se radije kolokvijalno naziva koreografija narodne igre, nastala je neposredno nakon Drugog svetskog rata kao veliki i dugoročni politički projekat kojim su novouspostavljene socijalističke vlasti želele da uspostave masovne oblike kulture zasnovane na „narodnom stvaralaštvu“. U tom cilju, uz brojna kulturno-umetnička društva, u Srbiji su osnovana i dva profesionalna ansambla: „Kolo“ 1948. godine u Beogradu i „Venac“ 1964. godine u Prištini.

Budući da deluje na teritoriji Kosova i Metohije, Ansambl „Venac“ već više od pedeset godina deli sudbinu ovog dela zemlje. Osnovan pod nazivom „Šota“, „Venac“ će tek u izbeglištvu u Nišu gde je proveo četiri godine (od 1999. do 2003.), dobiti svoj današnji naziv, a nakon stacioniranja u Gračanici (od 2008.) imati priliku da započne kontinuiran i usredsređen rad. Nakon višegodišnjeg lutanja, a zahvaljujući prilježnosti i upornosti direktorke Snežane Jovanović, kao i unekoliko pozitivnijem odnosu države, situacija se ustalila angažovanjem umetničkog rukovodioca Miloša Cileta Mitića početkom ove godine. Uz svežu energiju i uzavreli entuzijazam mladog čoveka, Cile Mitić se u radu sa ansamblom usredsredio na to da podigne njegove koncertne mogućnosti do nivoa izvođenja celovečernjih programa. „Svečani koncert“ održan 11. decembra u Narodnom pozorištu je imao za cilj da beogradskoj publici predstavi ansambl u novom svetlu.

 

Foto: Selena Rakočević

 

S obzirom na to da preovlađujuću semantičku paradigmu koreografisanog folklora Srbije poslednjih decenija, tačnije od raspada Jugoslavije, predstavlja ideja o očuvanju tradicije, odnosno, kako se to od nedavno kaže, nematerijalnog kulturnog nasleđa, aktuelna repertoarska politika „Venca“ je usmerena ka prikazivanju i promovisanju srpske plesne i muzičke baštine Kosova i Metohije. Beogradski koncert je, stoga, u potpunosti bio posvećen nekadašnjoj plesnoj i muzičkoj praksi naše južne pokrajine. Uz sedam koreografija baziranih na tradiciji različitih predeonih celina ovog prostora, izvedene su i brojne pesme iz različitih oblasti, koje je odabrala i pripremila etnomuzikolog dr Sanja Ranković, a u čijoj interpretaciji je ovog puta nadahnutiji i skladniji u izvođenju bio muški ansambl. Nastup darovite i veoma mlade vokalne solistkinje Tamare Kapetanović u izvođenju pesme „Izlegoh da se prošetam“, koju je Sanja Ranković kao iskusni pedagog znalački izdvojila, pokazuje da „Venac“ ima podmladak čije vreme tek dolazi.

Repertoar koreografija tradicionalnog plesa izvednih na ovom koncertu predstavljalo je izvođenje sedam zasebnih autorskih ostvarenja. Kao što je napomenuto, ona su uglavnom prikazivala plesove različitih oblasti Kosova i Metohije u maniru „čuvanja tradicije“ koji se zasniva na poštovanju strukturalnih i izvođačko-stilskih odlika pojedinačnih numera kontrastno povezanih u formu tzv. spleta. Uz pojedinačne plesove, u koreografijama ovog žanrovskog profila moguće je prikazivati i specifičnosti lokalnih običaja kako je to učinjeno u ostvarenjima Zvezdana Đurića „Žetelački običaji iz Metohije“ (muzički aranžamn Darko Ćitić) i „Svadbeni običaji Kosovskog Pomoravlja“ (muzički aranžman Zdravko Ranisavljević). U maniru „čuvanja tradicije“ je premijerno izvedena i koreografija „Igre Centralnog Kosova“ koju su potpisali Zvezdan Đurić i Zdravko Ranisavljević, a uz nju i koreografije „Gradske igre iz Prizrena“ Vjaćeslava Slavka Kvasnevskog (muzički aranžman Darko Ćitić) i „Igre iz Peći“ Đorđa Lakušića (muzički aranžman Miroljub Džimi Todorović), koje su deo standardnog repertoara „Venca“. Uz ova ostvarenja, zasnovana na scenskoj reinterpretaciji pojedinačnih plesova određenih oblasti, izvedene su i dve „varijacije“ u kojima je plesno nasleđe korišćeno kao uzor za slobodne koreografske kreacije.U njima je dominiralo poetsko tumačenje rodnih pozicija u mitologizovanom patrijarhalnom obrascu: naglašena prefinjenost, uzdržanost i nežnost žena u „Arhaičnoj ženskoj igri iz Gračanice“ Radojice Kuzmanovića (prema muzici Pavla Aksentijevića) i istaknuta muževnost, skladnost i fizička spremnost muškaraca u „Gilanki“ Dejana Milisavljevića (muzički aranžman Miroljub Džimi Todorović). Čitav koncert je bio pažljivo dramaturški vođen, omeđen efektnom uvodnom i završnom slikom koje su metaforično i autorski kreativno, kroz kružno pozicioniranje plesnih parova obučenih u predivne narodne nošnje različitih krajeva Kosova i Metohije i arhaičan zvuk kavala u izvođenju muzikalnog Dušana Đukića, istakle simboliku venca kao domaćinski sabornog elementa tradicionalne kulture.

 

Foto: Selena Rakočević

 

Sva pomenuta koreografska ostvarenja su izvedena sa posebnom energijom i emotivnim kvalitetom koji su dominirali čitave večeri. Bez obzira na odnos prema plesnom i muzičkom materijalu iz tradicionalne prakse i njegovom manje ili više umetnički reinterpretiranom sadržaju, u svim koreografskim ostvarenjima dominiralo je idealtipsko predstavljanje srpskog plesnog i kulturnog nasleđa i njihovih nosilaca isključivo zasnovano na sprezi jednoobraznih emocija: vedrini, poletnosti, radosnoj životnoj energiji i optimizmu. Mada, može se reći, bajkoviti karakter predstavlja osnovnu žanrovsku odliku ove scensko-plesne forme od njenog nastanka do danas, u koreografijama tradicionalnog plesa sa prostora Kosova i Metohije on poprima istaknuto značenje koje paradigmatski odslikava eskapistički odnos čitave folklorne zajednice prema tradicionalnom kulturnom nasleđu. Iako ga je moguće kritički procenjivati i osuđivati jednoobraznost njegovog emotivnog i dramskog sadržaja, ovakav odnos prema kulturnom nasleđu moguće je, a čini se u ovom istorijskom trenutku i neophodno, i afirmativno tumačiti: u neskladu sa bremenom svakodnevnih nedaća sa kojima se srpski narod na Kosovu i Metohiji kontinuirano, gotovo sudbinski suočava i raskoraku sa preovlađujućim opštim osećanjem neizvesnosti koje dominira po pitanju budućnosti ovog dela Srbije, koreografija tradicionalnog plesa svojom žanrovski utemeljenom vedrinom metaforično i poetski pokazuje angažovan odnos prema stvarnosti u kojem dominira mitska ideja o pobedi dobra nad zlom. Iako neprestano u neskladu sa duhom vremena, a naročito aktuelnim političkim trenutkom, ovako shvaćena koreografija tradicionalnog plesa postaje emancipatorska forma koja može stimulisati na delanje. Upravo u tom svetlu treba razumeti i ovaj tekst. Međutim, uprkos preovlađujućem afirmativnom stavu, namera je i da ovi redovi sve ljubitelje koreografisanog folklora podstaknu na dalja promišljanja, a u cilju razvoja stvaralačkih potencijala koreografije tradicionalnog plesa kao samosvojnog i potentnog plesno-scenskog umetničkog žanra.

Uz mnogo znoja, pozitivne energije, pažljivo dramaturško osmišljavanje večeri, kao i blagonaklonost i razdraganost publike, „Venac“ je beogradskim koncertom ostvario prvobitnu nameru. Ne samo da je promovisao plesno nasleđe Kosova i Metohije, već je i pokazao da veliki trud i fokusiranost doprinose povećanju kvaliteta, te da je, iako još uvek ima prostora za brušenje svih aspekata izvođenja, osnovni cilj poslednjeg decembarskog koncerta ostvaren. U tom smislu potrebno je uputiti tople čestitke svima onima koji su učestvovali u realizaciji ovog programa i poželeti ansamblu da, uprkos neizvesnoj budućnosti, istraje u namerama razvijanja i negovanja patriotizma i ljubavi prema otečestvu kroz umetnost scenskog prikazivanja tradicionalnog plesa.

 

Selena Rakočević